இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரை இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் தமிழ் லைஃப்ஸ்டைல் தொடரின் 17-ஆம் பகுதி. முந்தைய பகுதி: பகுதி 16: சங்க காலம்: சேரர், சோழர், பாண்டியர்.
கடந்த பகுதியில் தமிழகத்தின் மூவேந்தர்களைப் பார்த்தோம். இப்போது மீண்டும் வடக்கே கங்கைச் சமவெளிக்குச் செல்கிறோம். கி.பி. 3-ஆம் நூற்றாண்டில் குஷாணர்களும் சாதவாகனர்களும் வலுவிழந்த பிறகு, வட இந்தியா பல சிறிய அரசுகளாகவும் குடியரசுகளாகவும் சிதறிக் கிடந்தது. அவற்றில் பெரும்பகுதியை மீண்டும் ஒன்றிணைத்தவர்கள் குப்தர்கள். கி.பி. 4-ஆம் நூற்றாண்டின் தொடக்கம் முதல் 6-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதி வரை அவர்கள் ஆண்டனர்.
சமஸ்கிருத இலக்கியம், சிற்பம், கோயில் கட்டடக்கலை, வானியல் ஆகியவை இக்காலத்தில் உச்சம் தொட்டதால், பல வரலாற்றாசிரியர்கள் இதை இந்தியாவின் "பொற்காலம்" என்று அழைத்தனர். இன்றைய ஆய்வாளர்கள் அந்தப் பட்டத்தை எச்சரிக்கையுடனே பயன்படுத்துகின்றனர். ஏன் என்பதையும் இந்தக் கட்டுரையில் பார்ப்போம். அறிவியல், கலை, இலக்கியம் பற்றிய விரிவான பார்வை அடுத்த பகுதியில் வரும்.
குப்தர்களை எப்படி அறிகிறோம்?
குப்தர்கள் தங்களைப் பற்றி வரலாற்று நூல் எதையும் விட்டுச் செல்லவில்லை. அவர்களின் கதையை நான்கு வகைச் சான்றுகளிலிருந்து ஆய்வாளர்கள் கோக்கின்றனர்: கல்வெட்டுகள் (அலகாபாத் தூண் புகழ்மாலை, டெல்லி இரும்புத் தூண், உதயகிரிக் குகைகள், பிதாரி, ஜூனாகத் கல்வெட்டுகள், செப்புப் பட்டயங்கள்), அழகிய பொன் நாணயங்கள், சீனத் துறவி பாஹியானின் பயணக் குறிப்புகள், பிற்கால இலக்கியங்கள். அரசர்களின் ஆட்சி ஆண்டுகள் பெரும்பாலும் தோராயமானவை; நூலுக்கு நூல் சில ஆண்டுகள் மாறுபடும்.
தொடக்கம்: ஸ்ரீ குப்தர் முதல் முதலாம் சந்திரகுப்தர் வரை
கல்வெட்டுகள் முதல் இரண்டு அரசர்களாக ஸ்ரீ குப்தர், அவர் மகன் கடோத்கசர் ஆகியோரைக் குறிப்பிடுகின்றன. இருவருக்கும் "மகாராஜா" என்ற சாதாரணப் பட்டமே இருந்தது. அவர்கள் ஆண்ட பகுதி எது என்பது இன்னும் உறுதியாகத் தெரியவில்லை.
குடும்பத்தின் எழுச்சி முதலாம் சந்திரகுப்தரிடம் தொடங்கியது. அவர் "மகாராஜாதிராஜா" (அரசர்க்கரசர்) என்ற பெரும் பட்டத்தைச் சூடினார். புகழ்பெற்ற லிச்சவி குலத்து இளவரசி குமாரதேவியை மணந்தார். அரசனும் அரசியும் சேர்ந்து காட்சியளிக்கும் பொன் நாணயங்கள் அந்தத் திருமணத்தின் முக்கியத்துவத்தைக் காட்டுகின்றன. பின்னாளில் கல்வெட்டுகளில் பயன்பட்ட குப்த சகாப்தம் கி.பி. 319–320-இல் தொடங்குகிறது. அது முதலாம் சந்திரகுப்தர் அரியணை ஏறிய ஆண்டு என்று பெரும்பாலான ஆய்வாளர்கள் கருதுகின்றனர்; ஆனால் இது ஒரு ஊகமே.
சமுத்திரகுப்தரும் அலகாபாத் தூணும்
சமுத்திரகுப்தர் (ஏறத்தாழ கி.பி. 335/350 – 375) ஒரு வட்டார அரசைப் பேரரசாக மாற்றினார். அவரது போர்கள் பற்றி நமக்குத் தெரிந்தவை பெரும்பாலும் ஒரே ஆவணத்திலிருந்து வருகின்றன: அவரது அவைப் புலவரும் அமைச்சருமான ஹரிசேனர் இயற்றிய சமஸ்கிருதப் புகழ்மாலை (பிரசஸ்தி). இது இன்று பிரயாக்ராஜ் (அலகாபாத்) கோட்டையில் உள்ள ஒரு அசோகர் தூணில் பொறிக்கப்பட்டுள்ளது. அதே தூணில் அசோகரின் அறிவிப்புகளும் உள்ளன (பார்க்க: பகுதி 12: அசோகர்).
கங்கைச் சமவெளியின் (ஆரியவர்த்தம்) அரசர்களை அவர் "வேரோடு பிடுங்கி" அவர்களின் நிலங்களைத் தன் ஆட்சியில் சேர்த்தார். மத்திய இந்தியக் காட்டரசுகளைப் பணிய வைத்தார். எல்லைப்புற அரசுகளும் மாளவர், யௌதேயர் போன்ற குடியரசுகளும் கப்பம் செலுத்தின. தொலைவில் இருந்த சகர்கள், குஷாண வழித்தோன்றல்கள், இலங்கை அரசன் ஆகியோர் மரியாதை செலுத்தியதாகவும் பிரசஸ்தி சொல்கிறது.
தென்னாட்டுப் படையெடுப்பும் காஞ்சி விஷ்ணுகோபனும்
தமிழ் வாசகர்களுக்கு இந்தப் புகழ்மாலையின் மிக முக்கியமான பகுதி தட்சிணாபதப் (தென்னாடு) படையெடுப்பு. கோசலம், வேங்கி உள்ளிட்ட பன்னிரண்டு தென்னாட்டு அரசர்களை சமுத்திரகுப்தர் சிறைப்பிடித்து, பின்னர் விடுவித்து, கப்பம் செலுத்தும் அரசர்களாக மீண்டும் அவர்களின் அரியணையில் அமர்த்தினார் என்று அது கூறுகிறது. அந்தப் பட்டியலில் "காஞ்சியின் விஷ்ணுகோபன்" இடம்பெறுகிறார். அவர் ஒரு பல்லவ அரசர் என்று ஆய்வாளர்கள் கருதுகின்றனர்.
இது காஞ்சிபுரத்தையும் பல்லவர்களையும் குறிப்பிடும் மிகப் பழைய வட இந்தியச் சான்றுகளில் ஒன்று. அப்போது பல்லவர்கள் இன்னும் தொடக்க நிலையில் இருந்தனர்; அவர்களின் முற்காலச் செப்புப் பட்டயங்கள் பிராகிருதத்திலும் பின்னர் சமஸ்கிருதத்திலும் எழுதப்பட்டன. சிம்மவிஷ்ணு, மகேந்திரவர்மன் காலப் பெரும் பல்லவ எழுச்சி பின்னர் வந்தது (பார்க்க: தமிழ் வரலாறு பகுதி 14: பல்லவர் எழுச்சி). சமுத்திரகுப்தர் உண்மையில் காஞ்சி வரை படை நடத்தினாரா, அல்லது கிழக்குக் கடற்கரை வழியே சென்று வழியில் உள்ள அரசர்களிடம் பணிவு பெற்றாரா என்பது ஆய்வாளர்களிடையே விவாதமாகவே உள்ளது. எப்படியிருப்பினும், அவர் தென்னாட்டைத் தன் நேரடி ஆட்சியில் சேர்க்கவில்லை.
அதே காலத்தில் தமிழகத்தின் உட்பகுதியில் களப்பிரர் ஆட்சி நிலவியதாகக் கருதப்படுகிறது (பார்க்க: தமிழ் வரலாறு பகுதி 13: களப்பிரர் காலம்). வடக்கில் குப்தர்கள், வடதமிழகத்தில் பல்லவர்கள், தெற்கில் களப்பிரர் – இதுவே கி.பி. 4–5-ஆம் நூற்றாண்டுகளின் பெரும் சித்திரம்.
சமுத்திரகுப்தர் அசுவமேத யாகமும் செய்தார்; அதை நினைவுகூரும் பொன் நாணயங்கள் உள்ளன. அவர் வீணை வாசிப்பது போன்ற நாணயங்களும் உண்டு. ஆனால் பிரசஸ்தி ஓர் அவைப் புகழ்ச்சிப் பாடல்; நடுநிலையான அறிக்கை அல்ல என்பதை நினைவில் கொள்ள வேண்டும்.
இரண்டாம் சந்திரகுப்தர் (விக்கிரமாதித்தியர்)
சமுத்திரகுப்தருக்குப் பின் இராமகுப்தர் என்ற மகன் சிறிது காலம் ஆண்டு, தம்பியால் நீக்கப்பட்டார் என்று பிற்கால நாடகம் ஒன்று (தேவிசந்திரகுப்தம்) சொல்கிறது. விதிசா பகுதி நாணயங்களும் கல்வெட்டுகளும் இராமகுப்தர் என்பவர் இருந்ததைக் காட்டினாலும், கதையின் விவரங்கள் விவாதத்துக்குரியவை.
இரண்டாம் சந்திரகுப்தர் (ஏறத்தாழ கி.பி. 375/380 – 413/415) குப்தர்களில் மிகவும் புகழ்பெற்றவர். மாளவம், குஜராத், சௌராஷ்டிரம் ஆகியவற்றை மூன்று நூற்றாண்டுகளாக ஆண்ட சகர்களை (மேற்கு க்ஷத்ரபர்கள்) அவர் வென்றார் (சகர்கள், குஷாணர்கள் பற்றி: பகுதி 14). இதனால் உஜ்ஜயினியும் மேற்குக் கடற்கரைத் துறைமுகங்களும் குப்தர் வசமாயின. அவரது சில நாணயங்களில் "விக்கிரமாதித்தியர்" (வீரத்தின் சூரியன்) என்ற பட்டம் உள்ளது; நாட்டுப்புறக் கதைகளின் விக்கிரமாதித்த மன்னனின் பின்னணியில் இவர் இருக்கலாம்.
தெற்கே அவர் போருக்குப் பதில் மண உறவைத் தேர்ந்தார். அவர் மகள் பிரபாவதி குப்தா தக்காணத்தின் வாகாடக அரசன் இரண்டாம் உருத்திரசேனனை மணந்தார்; கணவர் இறந்த பின் தம் மகன்களுக்காக ஆட்சிப் பொறுப்பை ஏற்றார். டெல்லி குதுப் வளாகத்தில் உள்ள புகழ்பெற்ற இரும்புத் தூணில் "சந்திரன்" என்ற அரசனைப் புகழும் கல்வெட்டு உள்ளது; அவர் இரண்டாம் சந்திரகுப்தரே என்று பரவலாகக் கருதப்படுகிறது. விதிசா அருகே உதயகிரிக் குகைகளில் பூமாதேவியைத் தூக்கும் வராக மூர்த்திச் சிற்பம் உள்ளது; அங்குள்ள குப்த ஆண்டு 82 (ஏறத்தாழ கி.பி. 401) கல்வெட்டு சந்திரகுப்தரைக் குறிப்பிடுகிறது.
பாஹியான் கண்ட இந்தியா
சீனப் பௌத்தத் துறவி பாஹியான் (Faxian) கி.பி. 399-இல் சீனாவிலிருந்து புறப்பட்டு, ஏறத்தாழ 402-இல் வடமேற்கு இந்தியாவை அடைந்தார். ஏறக்குறைய பத்து ஆண்டுகள் பௌத்தத் தலங்களைச் சுற்றி, பாடலிபுத்திரத்தில் நீண்ட காலம் தங்கி, இலங்கை வழியாகக் கடல் மார்க்கமாகத் திரும்பினார். அவரது குறிப்புகளின்படி கங்கைச் சமவெளி செழிப்பாக இருந்தது; குடும்பப் பதிவேடுகள் தேவையில்லை; அரச நிலத்தை உழுதவர்கள் விளைச்சலில் ஒரு பங்கைச் செலுத்தினர்; பெரும்பாலான குற்றங்களுக்கு மரண தண்டனை அல்ல, அபராதமே; பாடலிபுத்திரத்தில் இலவச மருத்துவ வசதி இருந்தது; சிறு வணிகத்துக்குச் சோழிகள் பயன்பட்டன.
அதே குறிப்புகள் இருண்ட பக்கத்தையும் காட்டுகின்றன. தீண்டத்தகாதவர்களாக நடத்தப்பட்ட சண்டாளர்கள் ஊருக்கு வெளியே வாழ்ந்தனர்; நகருக்குள் நுழையும்போது மற்றவர்கள் விலகிச் செல்ல ஒரு கட்டையால் தட்டி ஒலி எழுப்ப வேண்டியிருந்தது. பாஹியான் அரசனின் பெயரைக் கூடக் குறிப்பிடவில்லை; அவர் ஒரு யாத்திரிகராக மடங்களைப் பற்றியே எழுதினார்.
குமாரகுப்தர், நாளந்தா, ஸ்கந்தகுப்தர்
முதலாம் குமாரகுப்தர் (ஏறத்தாழ கி.பி. 415 – 455) நாற்பது ஆண்டுகள் பேரரசைக் கட்டிக் காத்தார். பீகாரின் புகழ்பெற்ற நாளந்தா பௌத்த மகாவிகாரத்தை நிறுவியவர் இவர் என்று பலர் கருதுகின்றனர். ஆனால் சான்று மறைமுகமானது: 7-ஆம் நூற்றாண்டு யாத்திரிகர் சுவான்சாங் முதல் புரவலராக "சக்ராதித்தியன்" என்ற அரசனைக் குறிப்பிடுகிறார்; அவரே "மகேந்திராதித்தியன்" என்ற பட்டம் கொண்ட குமாரகுப்தர் என்பது பல ஆய்வாளர்களின் கருத்து. யுனெஸ்கோ நாளந்தாவின் முதன்மை மடக் காலத்தை கி.பி. 5-ஆம் நூற்றாண்டிலிருந்து கணக்கிடுகிறது.
அவர் மகன் ஸ்கந்தகுப்தர் (ஏறத்தாழ கி.பி. 455 – 467) மத்திய ஆசியாவிலிருந்து வந்த ஹூணர்களை எதிர்த்துப் போரிட்டார். அவருடன் மோதியபோது "பூமி அதிர்ந்தது" என்கிறது பிதாரித் தூண் கல்வெட்டு. குஜராத்தின் ஜூனாகத் கல்வெட்டு, மௌரியர் காலத்துச் சுதர்சன ஏரியின் அணை குப்த ஆண்டு 136-இல் (கி.பி. 455–456) உடைந்து அடுத்த ஆண்டே மீண்டும் கட்டப்பட்டதைப் பதிவு செய்கிறது. குப்தர்களின் கடைசி மாபெரும் பேரரசர் இவரே என்று பொதுவாகக் கருதப்படுகிறது.
வீழ்ச்சி
புத்தகுப்தர் (ஏறத்தாழ கி.பி. 476 – 495) போன்றோர் ஆட்சியைத் தொடர்ந்தனர். ஆனால் கி.பி. 500 வாக்கில் தோரமாணன், அவன் மகன் மிகிரகுலன் தலைமையில் புதிய ஹூணப் படையெடுப்புகள் வந்தன. மாண்டசோரின் யசோதர்மன் ஏறத்தாழ கி.பி. 530-இல் மிகிரகுலனை வென்றதாகக் கூறுகிறார். இதற்குள் வலபியின் மைத்ரகர், கன்னோசியின் மௌகரிகள் போன்ற ஆளுநர்களும் கூட்டாளிகளும் தனி அரசர்களாக மாறினர். போர்ச் செலவு, வாரிசுச் சண்டைகள், நிலக்கொடை பெற்ற உள்ளூர்த் தலைவர்களின் வளர்ச்சி ஆகியவை சேர்ந்து, 6-ஆம் நூற்றாண்டின் நடுவில் குப்தப் பேரரசை மகதத்தின் ஒரு சிறிய அரசாகச் சுருக்கின.
ஆட்சியும் பொருளாதாரமும்
பேரரசு மாநிலங்களாகவும் (புக்தி) மாவட்டங்களாகவும் (விஷயம்) பிரிக்கப்பட்டிருந்தது. வங்காளத்தின் தாமோதர்பூர் செப்புப் பட்டயங்கள், மாவட்ட நிர்வாகத்தில் வணிகக் குழுத் தலைவர், வணிகச் சாத்துத் தலைவர், தலைமைக் கைவினைஞர், தலைமை எழுத்தர் ஆகியோர் இடம்பெற்றதைக் காட்டுகின்றன. அரசர்களும் சிற்றரசர்களும் பிராமணர்களுக்கும் கோயில்களுக்கும் வரியில்லா கிராமங்களைக் கொடையாக வழங்கினர். முந்தைய எந்த இந்திய அரசையும் விட அதிகமான பொன் நாணயங்களை (தீனாரம்) குப்தர்கள் வெளியிட்டனர்.
கலையும் அறிவியலும்: சுருக்கமாக
- இலக்கியம்: அபிஞான சாகுந்தலம், மேகதூதம் இயற்றிய காளிதாசர் குப்தர் அவையில், பெரும்பாலும் இரண்டாம் சந்திரகுப்தர் காலத்தில், வாழ்ந்தார் என்பது மரபு; அவரது சரியான காலம் தெரியவில்லை.
- அறிவியல்: ஆரியபட்டர் ஏறத்தாழ கி.பி. 499-இல் ஆரியபட்டீயம் நூலை இயற்றினார். அதில் பை-யின் மதிப்பு 3.1416 என்றும், விண்மீன்களின் தினசரி நகர்வுக்கு பூமியின் சுழற்சியே காரணம் என்றும் கூறப்படுகிறது. இந்நூல் தென்னிந்தியாவில், குறிப்பாகக் கேரளத்தில், பல உரைகளுடன் நீண்ட காலம் பயிலப்பட்டது. பூஜ்ஜியத்துடன் கூடிய இட மதிப்பு எண்முறை இக்காலத்தில் வளர்ந்து வந்தது; ஆனால் பூஜ்ஜியக் குறியீடு கொண்ட, உறுதியாகக் காலமிடப்பட்ட மிகப் பழைய இந்தியக் கல்வெட்டு குவாலியரில் உள்ள கி.பி. 876-ஆம் ஆண்டினது.
- கலை: சாரநாத் புத்தர் சிலை, தேவ்கர் தசாவதாரக் கோயில், உதயகிரி வராகச் சிற்பம். அஜந்தாவின் பிற்கால ஓவியங்களைப் பலர் "குப்தர் கலை" என்பர்; ஆனால் அவை வாகாடக மன்னன் ஹரிசேனன் காலத்தில் (5-ஆம் நூற்றாண்டின் பிற்பகுதி) உருவானவை.
உண்மையிலேயே பொற்காலமா?
"குப்தர் பொற்காலம்" என்ற கருத்து 19-ஆம் நூற்றாண்டின் பிற்பகுதியிலும் 20-ஆம் நூற்றாண்டின் தொடக்கத்திலும் வலுப்பெற்றது. கிரேக்க, ரோமானியச் செவ்வியல் காலத்துக்கு இணையான ஒன்றை ஆங்கிலேய ஆசிரியர்கள் தேடினர்; இந்திய அரசர்களின் கீழ் இருந்த பழம்பெருமையைத் தேசியவாத வரலாற்றாசிரியர்கள் முன்வைத்தனர்.
இன்றைய ஆய்வாளர்கள் அதைச் சற்று மாற்றிப் பார்க்கின்றனர். அது மேல்தட்டு மக்களின் பண்பாட்டுக்கே பொற்காலம் என்று ரொமிலா தாப்பர் வாதிடுகிறார்; பாஹியான் கண்ட சண்டாளர்களின் நிலையும் அதையே காட்டுகிறது. பிராமணர்களுக்கும் அதிகாரிகளுக்கும் வழங்கப்பட்ட நிலக்கொடைகள் "இந்திய நிலப்பிரபுத்துவத்தின்" தொடக்கம் என்று ஆர். எஸ். சர்மா கருதினார்; பி. டி. சட்டோபாத்யாயா போன்றோர் அவற்றைப் புதிய பகுதிகளில் வேளாண்மையும் அரசமைப்பும் பரவியதன் அடையாளமாகப் பார்க்கின்றனர். குப்தர்களுக்குக் கூறப்படும் பல சாதனைகள் குஷாண, சாதவாகன காலத்திலேயே தொடங்கியவை; சில, அஜந்தா போல, பிற அரச குலங்களின் படைப்புகள்.
இவை எதுவும் ஆரியபட்டரின் வானியலையோ காளிதாசரின் கவிதையையோ சிறுமைப்படுத்தவில்லை. அரசவை, சமயப் பண்பாட்டின் உச்சக் காலமாகவும், அதே நேரம் ஆழமான ஏற்றத்தாழ்வுகள் கொண்ட சமூகமாகவும் இந்தக் காலத்தைப் பார்ப்பதே இன்றைய வரலாற்றுப் பார்வை.
இன்று எங்கே காணலாம்?
குப்தர் கால நினைவுச் சின்னங்கள் பல இன்றும் பார்வைக்கு உள்ளன: டெல்லி குதுப் வளாகத்தின் இரும்புத் தூண், மத்தியப் பிரதேசம் விதிசா அருகே உதயகிரிக் குகைகள், உத்தரப் பிரதேசம் லலித்பூர் மாவட்டத்தின் தேவ்கர் தசாவதாரக் கோயில், சாரநாத் அருங்காட்சியகத்தின் புத்தர் சிலை, பீகாரின் நாளந்தா மகாவிகார இடிபாடுகள் (யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியச் சின்னம்). சமுத்திரகுப்தரின் புகழ்மாலை பொறிக்கப்பட்ட தூண் பிரயாக்ராஜ் கோட்டைக்குள் உள்ளது. காஞ்சிபுரத்துக்குச் செல்லும் தமிழ்ப் பயணிகள், அந்த நகரின் பெயர் 1,600 ஆண்டுகளுக்கும் மேலாக முன்பே வட இந்தியக் கல்வெட்டில் இடம்பெற்றது என்பதை நினைவுகூரலாம்.
முக்கியக் குறிப்புகள்
- குப்த சகாப்தம் கி.பி. 319–320-இல் தொடங்குகிறது; லிச்சவி மண உறவு முதலாம் சந்திரகுப்தரின் நிலையை உயர்த்தியது.
- ஹரிசேனரின் அலகாபாத் பிரசஸ்தி, சமுத்திரகுப்தர் காஞ்சி விஷ்ணுகோபன் உள்ளிட்ட தென்னாட்டு அரசர்களைப் பணிய வைத்து விடுவித்ததாகக் கூறுகிறது.
- இரண்டாம் சந்திரகுப்தர் சகர்களை வென்று, வாகாடகர்களுடன் மண உறவு கொண்டார்; அவர் காலத்தில் பாஹியான் இந்தியா வந்தார்.
- ஹூணப் படையெடுப்புகளும் உள்ளூர் அரசர்களின் எழுச்சியும் 6-ஆம் நூற்றாண்டில் பேரரசைச் சிதைத்தன.
- "பொற்காலம்" என்ற பட்டம் மேல்தட்டுப் பண்பாட்டுக்கும் அறிவியலுக்கும் பொருந்தும்; ஆனால் அக்காலச் சமூக ஏற்றத்தாழ்வுகளையும் மறக்கக் கூடாது.
அடுத்த பகுதி
18-ஆம் பகுதியில் குப்தர் காலத்து அறிவியல், கலை, இலக்கியம் பற்றி விரிவாகப் பார்ப்போம்: ஆரியபட்டரும் இந்திய வானியலும், காளிதாசரும் சமஸ்கிருத நாடகமும், அக்காலக் கோயில்கள், சிற்பங்கள், ஓவியங்கள்.
ஆதாரங்கள் (Sources)
- Encyclopaedia Britannica, Gupta dynasty, Chandragupta II, Faxian and Aryabhata
- Fleet, J. F. (1888), Inscriptions of the Early Gupta Kings and Their Successors, Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. 3; revised edition by Bhandarkar, D. R. et al. (1981), Archaeological Survey of India
- Legge, J., trans. (1886), A Record of Buddhistic Kingdoms (Faxian), Clarendon Press
- UNESCO World Heritage Centre, Archaeological Site of Nalanda Mahavihara
- Nilakanta Sastri, K. A. (1955), A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, Oxford University Press
- Majumdar, R. C. and Altekar, A. S., eds. (1946), The Vakataka-Gupta Age, Motilal Banarsidass
- Sharma, R. S. (1965), Indian Feudalism, c. 300–1200, University of Calcutta; Chattopadhyaya, B. D. (1994), The Making of Early Medieval India, Oxford University Press
- Thapar, R. (2002), Early India: From the Origins to AD 1300; Singh, U. (2008), A History of Ancient and Early Medieval India
