இந்திய வரலாறு பகுதி 6: பிற்கால வேதகாலம் – அரசுகள், வர்ணம், உபநிடதங்கள்

இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரை இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் தமிழ் லைஃப்ஸ்டைல் தொடரின் 6-ஆம் பகுதி.

இந்தத் தொடரின் 5-ஆம் பகுதியில், பஞ்சாபின் "ஏழு நதிகளின் நிலத்தில்" பசுக்களை மேய்த்து, சபா–சமிதி அவைகளுடன் வாழ்ந்த ரிக்வேத இனக்குழுக்களைப் பார்த்தோம். அப்போது கங்கை ஒரு தொலைதூரப் பெயர் மட்டுமே. அடுத்த சில நூற்றாண்டுகளில் அந்த உலகம் கிழக்கே நகர்ந்தது; மேய்ச்சல் வாழ்க்கை விவசாய வாழ்க்கையாக மாறியது; இனக்குழுத் தலைவர்கள் அரசர்களானார்கள்.

இந்தக் காலத்தை வரலாற்றாசிரியர்கள் பிற்கால வேதகாலம் (Later Vedic Age) என்கிறார்கள்: ஏறக்குறைய கி.மு. 1000 முதல் கி.மு. 600 வரை. சில அறிஞர்கள் கி.மு. 1100 முதல் கி.மு. 500 வரை என்றும் கணக்கிடுகிறார்கள்; எல்லாத் தேதிகளுமே தோராயமானவை. இரும்பு, நெல், பெரும் அரச வேள்விகள், இறுகிய வர்ண அமைப்பு, உலகையே வியக்க வைத்த உபநிடதத் தத்துவம் என இந்தியாவின் நீண்டகால அடையாளங்கள் பல உருவான காலம் இது.

இக்காலத்தை எப்படி அறிகிறோம்?

ரிக்வேதத்தைப் போலவே, இக்காலத்துக்கும் முக்கியச் சான்று வாய்மொழியாகக் காக்கப்பட்ட நூல்கள்தான். ஆனால் இம்முறை ஹரியானா, மேற்கு உத்தரப் பிரதேசத்தில் அகழாய்வு செய்யப்பட்ட நூற்றுக்கணக்கான கிராமத் தளங்களும் நமக்குத் துணை நிற்கின்றன.

• சாமவேதம்: சோம வேள்வியில் இசையுடன் பாடுவதற்கான கானங்கள்; பெரும்பாலான செய்யுள்கள் ரிக்வேதத்திலிருந்து எடுக்கப்பட்டவை.
• யஜுர்வேதம்: வேள்வி செய்யும்போது புரோகிதர்கள் சொல்லும் மந்திரங்கள். கிருஷ்ண (கருப்பு), சுக்ல (வெள்ளை) என இரு பிரிவுகள் உண்டு.
• அதர்வவேதம்: நோய், பாம்புக்கடி நீங்கவும், காதல், வெற்றி கிடைக்கவும் சொல்லப்படும் மந்திரங்கள்; கூடவே அரசாட்சி, பிரபஞ்சம் பற்றிய பாடல்கள். சாதாரண மக்களின் அன்றாட அச்சங்களையும் ஆசைகளையும் காட்டும் அரிய சாளரம் இது.
• பிராமணங்கள்: ஐதரேய பிராமணம், சதபத பிராமணம் போன்ற உரைநடை நூல்கள்; ஒவ்வொரு சடங்கின் பொருளையும் விளக்குகின்றன, கதைகளும் சமூகச் செய்திகளும் நிறைந்தவை.
• ஆரண்யகங்கள்: "காட்டு நூல்கள்"; சடங்குகளின் மறைபொருளைச் சிந்திப்பவை.
• உபநிடதங்கள்: சடங்கை விட்டு, "நான் யார்? இந்த உலகின் அடிப்படை எது?" என்று கேட்பவை. மிகப் பழமையான பிருகதாரண்யக, சாந்தோக்ய உபநிடதங்கள் ஏறக்குறைய கி.மு. 7, 6-ஆம் நூற்றாண்டுகளைச் சேர்ந்தவை, புத்தருக்கு முந்தையவை என்று பெரும்பாலான அறிஞர்கள் கருதுகிறார்கள்.

கிழக்கு நோக்கிய பயணம்

பிற்கால வேத நூல்களின் மையம் பஞ்சாப் அல்ல; ஹரியானாவில் குருக்ஷேத்திரத்தைச் சுற்றிய பகுதியும், கங்கைக்கும் யமுனைக்கும் இடைப்பட்ட வளமான கங்கை–யமுனை தோவாப் நிலமும்தான். ஆரியர்களின் நிலம் "ஆரியவர்த்தம்" என்று அழைக்கப்பட்டு, மெல்ல மெல்லக் கிழக்கே விரிந்தது.

சதபத பிராமணத்தில் இதைப் பற்றி ஒரு சுவையான கதை உண்டு. விதேகமாதவன் என்ற தலைவன், "அக்னி வைஸ்வானரன்" என்ற புனித நெருப்பை வாயில் ஏந்தி, சரஸ்வதி நதிக்கரையிலிருந்து கிழக்கே சென்றான். நெருப்பு நிலத்தை எரித்துக்கொண்டே முன்னேறி, சதாநீரா நதியில் (இன்றைய பீகாரின் கண்டக் நதியாக இருக்கலாம்) நின்றது. அதற்கு அப்பால் இருந்த சதுப்பு நிலம் பின்னர் வேள்விக்கு உகந்ததாக்கப்பட்டு "விதேகம்" ஆனது. காடுகளைத் திருத்தி, வேத சடங்குப் பண்பாடு கிழக்கே பரவியதன் நினைவாகவே வரலாற்றாசிரியர்கள் இந்தக் கதையைப் பார்க்கிறார்கள்.

இக்காலத்தின் இறுதியில் கோசலம், காசி, விதேகம் போன்ற மக்கள் குழுக்களை நூல்கள் அறிந்திருந்தன. காசி என்பது இன்றைய வாரணாசி; அதன் இன்றைய முகத்தை எங்கள் வாரணாசி காட் வழிகாட்டியில் காணலாம். இன்னும் கிழக்கே இருந்த மகதம் அப்போது "ஆரிய உலகுக்கு வெளியே" உள்ளதாகவே கருதப்பட்டது; பின்னாளில் அதுவே இந்தியாவின் பேரரசாக எழுந்தது.

குரு, பாஞ்சாலம்: முதல் அரசுகள்

இக்காலத்தின் வலிமையான மக்கள் குருக்கள். ரிக்வேதத்தின் பரதர், புரு குழுக்கள் இணைந்து உருவானவர்கள் இவர்கள். அவர்களின் கிழக்கு அண்டை நாடு பாஞ்சாலம்; சிறு இனக்குழுக்களின் கூட்டமைப்பு. குருக்களுடன் அஸ்தினாபுரமும், பாஞ்சாலத்துடன் காம்பில்யம், அகிச்சத்திரம் போன்ற இடங்களும் மரபுப்படி தொடர்புடையவை.

பரீட்சித்து, ஜனமேஜயன் போன்ற குரு அரசர்களின் ஆட்சியை, ஹரப்பாவுக்குப் பிறகு தெற்காசியாவில் உருவான முதல் "அரசு" (state) என்று ஹார்வர்ட் பல்கலைக்கழக இந்தியவியலாளர் மைக்கேல் விட்செல் 1995-இல் வாதிட்டார். சடங்குகளை மறுசீரமைத்து, வேதப் பாடல்களைத் தொகுத்து, வர்ண அமைப்பின் மூலம் சமூகத்தை ஒருங்கிணைத்தவர்கள் குரு அரசர்கள் என்பது அவர் கருத்து. ரொமிலா தாப்பர் போன்றோர் இதை, குலவழி இனக்குழுத் தலைமை மெல்ல அரசாக மாறிய இடைக்கட்டம் என்று பார்க்கிறார்கள். இரு பார்வைகளும் மாற்றத்தின் திசையில் ஒன்றுபடுகின்றன.

குரு, பாஞ்சாலம், அஸ்தினாபுரம் என்ற பெயர்களைக் கேட்டதும் மகாபாரதம் நினைவுக்கு வரும். ஆனால் மகாபாரதம் ஏறக்குறைய கி.மு. 400 முதல் கி.பி. 400 வரையிலான நீண்ட காலத்தில் இயற்றப்பட்டு விரிவாக்கப்பட்ட காவியம்; அதை வேதகால நிகழ்வுகளின் நேரடிப் பதிவாக வரலாற்றாசிரியர்கள் கொள்வதில்லை. 1950-களில் பி.பி. லால் அஸ்தினாபுரத்தில் நடத்திய அகழாய்வில் கிடைத்தது அரண்மனைகள் அல்ல; மண், நாணல் வீடுகள் கொண்ட, கங்கை வெள்ளத்தால் அழிந்ததாகத் தெரியும் ஒரு எளிய கிராமம்.

இந்தப் பகுதிகளை நூல்கள் "ஜனபதம்" என்கின்றன: "மக்கள் (ஜனம்) கால் பதித்த நிலம்". இனக்குழு மீதான விசுவாசம் மெல்ல ஒரு நிலப்பகுதி மீதான விசுவாசமாக மாறியதை இந்தச் சொல்லே காட்டுகிறது.

அரசர்களும் பெரும் வேள்விகளும்

பிற்கால வேதகால "ராஜன்" வெறும் போர்த் தலைவன் அல்ல. அரசுரிமை பரம்பரையாகத் தொடங்கியது. புரோகிதர், சேனானி, கருவூலக் காப்பாளர், வரி வசூலிப்பவர் போன்ற "ரத்தினிகள்" எனப்படும் அதிகாரிகள் அரசனைச் சூழ்ந்தனர். முன்பு விருப்பத்துடன் தரப்பட்ட "பலி" காணிக்கை, இப்போது வழக்கமான வரியாக மாறிக்கொண்டிருந்தது.

அரசன் தன் பெருமையை நிலைநாட்டப் பல நாட்கள், பல மாதங்கள் நீளும் பெரும் வேள்விகளைச் செய்தான்:

• ராஜசூயம்: முடிசூட்டு வேள்வி; அதில் பாவனையான மாடு கவர்தல், சூதாட்டம் போன்ற சடங்குகளும் உண்டு.
• வாஜபேயம்: "வலிமைப் பானம்"; வேள்வி செய்பவன் கட்டாயம் வெல்லும் தேர்ப் பந்தயம் இதில் அடங்கும்.
• அசுவமேதம்: ஒரு குதிரை ஓராண்டு சுதந்திரமாகத் திரியவிடப்படும்; படைவீரர்கள் பின்தொடர்வார்கள். அது தடையின்றிக் கடந்த நிலம் அரசனுக்கு உரியதாகக் கருதப்பட்டது.

இந்த வேள்விகள் புரோகிதர்களின் செல்வாக்கையும் பெருக்கின; "பிரம்மம்" (புரோகித அதிகாரம்), "க்ஷத்ரம்" (அரச அதிகாரம்) இரண்டும் ஒன்றையொன்று சார்ந்து நின்றன. மறுபுறம், இனக்குழு அவைகள் வலுவிழந்தன. "விதத" அவை மறைந்தது. அதர்வவேதம் சபா, சமிதியை "பிரஜாபதியின் இரு மகள்கள்" என்று போற்றினாலும், அவை பிரபுக்களும் புரோகிதர்களும் மட்டும் கூடும் சிறு அவைகளாகச் சுருங்கியதாகத் தெரிகிறது.

இரும்பு, சாம்பல் நிற மட்பாண்டம், நெல்

பிற்கால வேத நூல்கள் "கிருஷ்ண அயஸ்", "சியாம அயஸ்" (கருமை உலோகம்) என்ற புதிய உலோகத்தைக் குறிப்பிடுகின்றன; அது இரும்பு என்பது பொதுவான கருத்து. தொல்லியலும் இதை உறுதிப்படுத்துகிறது. சாம்பல் நிறத்தில், கருப்புக் கோடுகள், புள்ளிகள், வட்டங்களுடன் வரையப்பட்ட நுண்ணிய பானைகளால் பெயர் பெற்ற "வர்ணம் தீட்டிய சாம்பல் நிற மட்பாண்டப் பண்பாடு" (Painted Grey Ware, PGW) தளங்களில் இரும்பு அம்புமுனைகள், ஈட்டிமுனைகள், கத்திகள், ஆணிகள், இடுக்கிகள் கிடைத்துள்ளன. உத்தரப் பிரதேசத்தின் எட்டா மாவட்டத்தில் உள்ள அத்ரஞ்சிகேரா இதற்கு எடுத்துக்காட்டு; அங்கு நெல், கோதுமை, பார்லியும் கிடைத்துள்ளன. இன்று ஆயிரத்துக்கும் மேற்பட்ட PGW தளங்கள் அறியப்பட்டுள்ளன.

இங்கு இரண்டு எச்சரிக்கைகள் தேவை. முதலாவது, PGW பகுதியும் பிற்கால வேத நூல்களின் பகுதியும் ஒன்றாக இருப்பதால் இரண்டையும் இணைப்பது நியாயமான கருதுகோள்தான்; ஆனால் பானை ஓடுகள் அதைச் செய்தவர்கள் பேசிய மொழியைச் சொல்வதில்லை. இரண்டாவது, "இரும்புக் கோடரிகள் கங்கைக் காடுகளை அழித்து விவசாயத்தைப் பரப்பின" என்ற பழைய கருத்து இன்று சந்தேகத்துக்குள்ளாகியுள்ளது; PGW அடுக்குகளில் இரும்புக் கருவிகள் குறைவு, கி.மு. 6-ஆம் நூற்றாண்டு முதல்தான் அவை பெருகுகின்றன.

ஆனால் விவசாயம் வாழ்வின் மையமானது என்பதில் ஐயமில்லை. பல எருதுகள் இழுக்கும் கலப்பைகள், பார்லி, கோதுமை, பருப்பு, "விரீஹி" எனும் நெல் ஆகியவற்றை நூல்கள் குறிப்பிடுகின்றன. மக்கள் நூற்றாண்டுகள் தொடர்ந்து வாழ்ந்த நிலையான கிராமங்களில் குடியேறினார்கள்; கொல்லர், தேர் செய்வோர், நெசவாளர், குயவர், பொற்கொல்லர் எனப் பல தொழில்கள் பெருகின.

இறுகிய வர்ண அமைப்பு

ரிக்வேதத்தில் ஒரே ஒரு இடத்தில் வந்த நான்கு வர்ணப் பிரிவு, இப்போது சமூகத்தின் உறுதியான சட்டகமானது. பிராமணர், க்ஷத்திரியர் ஆதிக்க இணையாகவும், விவசாயமும் மேய்ச்சலும் செய்த வைசியர் வரி தருபவர்களாகவும், சூத்திரர் மற்ற மூவருக்கும் பணி செய்பவர்களாகவும் பிராமண நூல்களில் சித்திரிக்கப்படுகிறார்கள். மேல் மூன்று வர்ணத்தவர் "உபநயனம்" மூலம் "இருபிறப்பாளர்" எனப்பட்டனர். "கோத்திரம்" என்ற கருத்தும் இக்காலத்தில்தான் தோன்றுகிறது.

ஆனால் இந்த நூல்கள் புரோகிதர்களின் பார்வையில் எழுதப்பட்டவை; அவை சொல்வது நடைமுறையை விட ஒரு "இலட்சிய" ஒழுங்கைத்தான். உபநிடதங்களிலேயே க்ஷத்திரிய அரசர்கள் பிராமணர்களுக்குக் கற்பிக்கும் காட்சிகள் உண்டு. இருந்தாலும், பிறப்பு அடிப்படையிலான படிநிலை ஆழமாக வேரூன்றியது இக்காலத்தில்தான் என்பது பெரும்பாலான வரலாற்றாசிரியர்களின் கருத்து.

பிரம்மச்சரியம், கிருகஸ்தம், வானப்பிரஸ்தம், சன்னியாசம் என்ற நான்கு "ஆசிரமங்கள்" வேதகாலத்தவை என்று பரவலாகச் சொல்லப்படுகிறது. உண்மையில் சாந்தோக்ய உபநிடதத்தில் அதன் சாயல் மட்டுமே தெரிகிறது; முழுமையான அமைப்பாக அது உருவானது பிற்காலத் தர்மசூத்திரங்களில்தான்.

பெண்கள்: சுருங்கிய உலகம், சில விதிவிலக்குகள்

ரிக்வேதக் காலத்தோடு ஒப்பிடும்போது பெண்களின் நிலை தாழ்ந்தது என்றே பெரும்பாலான அறிஞர்கள் கருதுகிறார்கள்; அவைகளில் அவர்களுக்கு இடம் குறைந்தது. ஆனாலும் பிருகதாரண்யக உபநிடதம் இரு பெண்களை நினைவில் வைத்திருக்கிறது. ஜனக மன்னனின் அவையில் யாக்ஞவல்கியரிடம் இடைவிடாமல் கேள்விகள் கேட்ட கார்கி வாசக்னவி; "இவ்வளவு கேட்காதே" என்று அவரே எச்சரிக்கும் அளவுக்கு அவள் கேள்விகள் ஆழமானவை. செல்வத்தை விட அழியாமை பற்றிய ஞானமே வேண்டும் என்று கேட்ட யாக்ஞவல்கியரின் மனைவி மைத்ரேயி. இவர்கள் விதிவிலக்குகளாகவே நினைவுகூரப்பட்டார்கள் என்பதையும் மறக்கக் கூடாது.

உபநிடதங்கள்: உள்நோக்கிய பயணம்

"உபநிடதம்" என்ற சொல்லுக்கு "ஆசிரியர் அருகே அமர்தல்" என்று பொதுவாகப் பொருள் சொல்லப்படுகிறது; மறைபொருள் போதனை என்ற குறிப்பும் அதில் உண்டு. மரபுப்படி 108 உபநிடதங்கள்; அவற்றில் ஏறக்குறைய பன்னிரண்டு முதன்மையானவை. சடங்கு எப்படிப் பலன் தரும் என்று பிராமணங்கள் கேட்டன; சடங்குக்கும் உலகுக்கும் மனிதனுக்கும் பின்னால் இருப்பது என்ன என்று உபநிடதங்கள் கேட்டன.

• பிரம்மம்: பிரபஞ்சம் முழுவதற்கும் அடிப்படையான ஒரே மெய்ம்மை.
• ஆத்மன்: மனிதனின் உண்மையான உள்ளுயிர்; பல உபநிடதங்கள் அதை பிரம்மத்துடன் ஒன்றாகக் காண்கின்றன. சாந்தோக்ய உபநிடதத்தில் உத்தாலக ஆருணி தன் மகன் சுவேதகேதுவுக்கு, நீரில் கரைந்த உப்பு, ஆலம்பழத்துக்குள் இருக்கும் நுண்ணிய விதை போன்ற எளிய உவமைகளால் இதை விளக்கி, ஒவ்வொரு பாடத்தையும் "தத் த்வம் அசி" (அது நீயே) என்று முடிக்கிறார்.
• கர்மமும் சம்சாரமும்: உயிர்கள் மீண்டும் மீண்டும் பிறக்கின்றன; ஒருவரின் செயல்களே அடுத்த பிறவியைத் தீர்மானிக்கின்றன. "ஒருவன் எப்படிச் செயல்படுகிறானோ, அப்படியே ஆகிறான்" என்கிறது பிருகதாரண்யகம். சுவாரஸ்யமாக, மறுபிறப்பு பற்றிய ஒரு முக்கியப் போதனையைப் பாஞ்சால அரசன் பிரவாகண ஜைவலி என்ற க்ஷத்திரியரே வழங்குகிறார்; "இந்த ஞானம் இதுவரை பிராமணர்களை அடைந்ததில்லை" என்றும் சொல்கிறார்.
• மோட்சம்: பிறவிச் சுழலிலிருந்து விடுதலை; வேள்வியால் மட்டுமல்ல, ஆத்ம ஞானத்தால்.

பிருகதாரண்யகத்தின் பெருங்குரல் யாக்ஞவல்கியர். விதேக மன்னன் ஜனகனின் அவையில் நடந்த விவாதத்தில் வென்ற அவர், ஆத்மனை ஒரு பொருளாகப் பிடிக்க முடியாது, "நேதி நேதி" (இது அல்ல, இது அல்ல) என்றுதான் சொல்ல முடியும் என்கிறார். இந்தக் கருத்துகள் ஏன் இக்காலத்தில் எழுந்தன என்பதில் அறிஞர்களிடையே விவாதம் உண்டு: கங்கைச் சமவெளியின் புதிய நிலையான சமூகம், சடங்கு வல்லுநர்களிடையேயான விவாதங்கள், வேத மரபுக்கு வெளியே இருந்த துறவிகளின் தாக்கம் எனப் பல விளக்கங்கள். எதுவாயினும், கர்மம், மறுபிறப்பு, விடுதலை பற்றிய இந்தக் கேள்விகளைப் புத்தரும் மகாவீரரும் விரைவிலேயே புதிய திசைகளில் எடுத்துச் சென்றனர்.

அதே காலத்தில் தமிழகத்தில்

கங்கைச் சமவெளியில் உபநிடத விவாதங்கள் நடந்துகொண்டிருந்த அதே நூற்றாண்டுகளில், தமிழகம் தனக்கே உரிய இரும்புக் காலத்தில் இருந்தது. வேத நூல்கள் தென்னகத்தைப் பற்றி ஏறக்குறைய எதுவும் அறிந்திருக்கவில்லை. தாமிரபரணிக் கரையில் உள்ள ஆதிச்சநல்லூரின் முதுமக்கள் தாழிகளுக்குள் கிடைத்த நெல், ஏறக்குறைய கி.மு. 9 முதல் 6-ஆம் நூற்றாண்டு வரையிலானது என்று கதிரியக்கக் கரிமக் காலக்கணிப்பு காட்டுகிறது; இது பிற்கால வேதகாலத்துடன் ஒத்துப்போகிறது. சிவகளை போன்ற இடங்களில் இதைவிட மிகப் பழைய இரும்புக் காலத் தேதிகள் அறிவிக்கப்பட்டுள்ளன; அவை இன்னும் அறிஞர்களின் விவாதத்தில் உள்ளன. எப்படியிருந்தாலும் ஒன்று தெளிவு: கி.மு. 800-இல் இந்தியாவில் ஒரே ஒரு "வேத உலகம்" இல்லை; வடக்கே PGW கிராமங்கள், தெற்கே ஈமச்சின்னங்கள் எழுப்பிய இரும்புக்காலச் சமூகங்கள் எனப் பல உலகங்கள் இணையாக இருந்தன. வேதப் பண்பாடு தமிழகத்துக்கு வந்து, சங்ககாலத் தமிழ்ப் பண்பாட்டுடன் கலந்தது பல நூற்றாண்டுகள் கழித்துதான்.

முக்கியக் குறிப்புகள்

• பிற்கால வேதகாலம் (ஏறக்குறைய கி.மு. 1000–600) பற்றி சாமம், யஜுர், அதர்வ வேதங்கள், பிராமணங்கள், ஆரண்யகங்கள், உபநிடதங்கள், தொல்லியல் மூலம் அறிகிறோம்.
• வேதப் பண்பாட்டின் மையம் குருக்ஷேத்திரம், கங்கை–யமுனை தோவாப் பகுதிக்கு நகர்ந்தது; குரு, பாஞ்சால அரசுகள் உருவாகி, இனக்குழுக்கள் "ஜனபதங்கள்" ஆயின.
• ராஜசூயம், வாஜபேயம், அசுவமேதம் போன்ற வேள்விகளால் அரசர்கள் வலுப்பெற்றனர்; சபா, சமிதி செல்வாக்கிழந்தன.
• இரும்பு, PGW கிராமங்கள், நெல் விவசாயம் இக்காலத்தின் அடையாளங்கள்; ஆனால் காடழிப்பில் இரும்பின் பங்கு விவாதத்தில் உள்ளது.
• வர்ணம் இறுகியது; பெண்களின் பொது வாழ்வு சுருங்கியது; பிரம்மம், ஆத்மன், கர்மம், சம்சாரம், மோட்சம் என்ற கருத்துகளை உபநிடதங்கள் தந்தன.

அடுத்த பகுதி

7-ஆம் பகுதியில், இந்த ஜனபதங்கள் நகரங்கள், நாணயங்கள், படைகளுடன் கூடிய பதினாறு மகாஜனபதங்களாக வளர்ந்ததையும், பின்னாளில் இந்தியாவின் பெரும்பகுதியை ஒன்றிணைத்த மகதத்தின் எழுச்சியையும் பார்ப்போம்.

ஆதாரங்கள் (Sources)

• Thapar, R. (2002), Early India: From the Origins to AD 1300, Penguin
• Singh, U. (2008), A History of Ancient and Early Medieval India, Pearson
• Sharma, R. S. (2005), India's Ancient Past, Oxford University Press
• Olivelle, P. (1996), Upanisads, Oxford World's Classics; (1993), The Asrama System, Oxford University Press
• Witzel, M. (1995), Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State, Electronic Journal of Vedic Studies
• Tewari, R. (2003), The origins of iron working in India, Antiquity
• Gaur, R. C. (1983), Excavations at Atranjikhera, Motilal Banarsidass
• Encyclopaedia Britannica, India: the Early and Later Vedic periods
• e-PG Pathshala (INFLIBNET), Iron Age: Society and Economy
• World History Encyclopedia, Upanishads
• Internet Encyclopedia of Philosophy, Upanisads

முகப்புப் படம்: உத்தரப் பிரதேசத்தின் அஸ்தினாபுரம், ராதாகுண்ட், ஹரியானாவின் பானிபட், தில்பத் ஆகிய இடங்களிலிருந்து கிடைத்த, ஏறக்குறைய கி.மு. 1000-ஆம் ஆண்டைச் சேர்ந்த வர்ணம் தீட்டிய சாம்பல் நிற மட்பாண்ட ஓடுகள் (பிரிட்டிஷ் அருங்காட்சியகம்). படம்: Zunkir, விக்கிமீடியா காமன்ஸ் வழியாக, CC BY-SA 4.0 உரிமத்தின் கீழ்.