இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரையிலான இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் எங்கள் தொடரின் இரண்டாம் பகுதி.

தொடரின் முதல் பகுதியில், அத்திரம்பாக்கத்தின் கைக்கோடரிகள் முதல் பீம்பேட்காவின் பாறை ஓவியங்கள் வரை, வேட்டையாடியும் உணவு சேகரித்தும் வாழ்ந்த மனிதர்களின் கதையைப் பார்த்தோம். இப்போது மனித வரலாற்றின் மிகப்பெரிய திருப்பங்களில் ஒன்றுக்கு வருகிறோம்: விதை விதைத்து, கால்நடைகளை வளர்த்து, ஓரிடத்தில் நிலையாக வீடு கட்டி வாழத் தொடங்கிய காலம். இந்தியத் துணைக்கண்டத்தில் இந்த மாற்றத்துக்கு மிகத் தெளிவான சான்று தரும் இடம், இன்றைய பாகிஸ்தானின் பலுசிஸ்தானில் உள்ள மெஹர்கர் (Mehrgarh). ஆனால் காஷ்மீர், கங்கைச் சமவெளி, தக்காணம், வடகிழக்கு, ஏன் நம் தமிழ்நாட்டிலும் கூட, வேளாண்மை தனக்கே உரிய வேகத்தில் வேரூன்றியது.

ஒரு முன்குறிப்பு: மெஹர்கரில் வேளாண்மை எப்போது தொடங்கியது என்பது இன்று சூடான விவாதம். பாடநூல்களில் உள்ள தேதியை 2025-ல் வெளியான ஒரு புதிய ஆய்வு கேள்விக்குள்ளாக்கியுள்ளது. இரண்டு தரப்பையும் கீழே பார்க்கலாம்.

‘புதிய கற்காலம்’ என்றால் என்ன?

தேய்த்து மெருகேற்றிய கற்கருவிகளோடு, பயிர்ச்செய்கை, கால்நடை வளர்ப்பு, நிலையான கிராம வாழ்க்கை ஆகியவை சேர்ந்த பண்பாட்டைத் தொல்லியலாளர்கள் புதிய கற்காலம் (Neolithic) என்கின்றனர். மட்பாண்டம் பெரும்பாலும் இதனுடன் சேர்ந்தே வரும்; ஆனால் எப்போதும் அல்ல. மெஹர்கரின் முதல் விவசாயிகள் பல தலைமுறைகள் பானையே செய்யாமல் வாழ்ந்தனர். அதனால்தான் அந்தக் கட்டம் ‘மட்பாண்டமில்லாப் புதிய கற்காலம்’ (aceramic Neolithic) எனப்படுகிறது. ‘புதிய கற்காலப் புரட்சி’ என்ற சொல்லை சுமார் நூறு ஆண்டுகளுக்கு முன் வி. கார்டன் சைல்ட் அறிமுகப்படுத்தினார். ஆனால் இது ஒரே இரவில் நடந்த புரட்சி அல்ல; வேட்டையும் உணவு சேகரிப்பும் தொடர்ந்தபடியே, மெல்ல மெல்ல நடந்த மாற்றம்.

போலன் கணவாயின் அடிவாரத்தில் ஒரு கிராமம்

குவெட்டா நகருக்குத் தென்கிழக்கே சுமார் 150 கி.மீ. தொலைவில், கச்சி சமவெளியில், போலன் ஆறு மலைகளிலிருந்து சமவெளிக்கு இறங்கும் இடத்தில் மெஹர்கர் உள்ளது. ஈரான் பீடபூமியையும் மத்திய ஆசியாவையும் சிந்து சமவெளியுடன் இணைத்த பழைய வழிகளில் போலன் கணவாயும் ஒன்று. பாகிஸ்தான் 2004-ல் யுனெஸ்கோவின் தற்காலிகப் பட்டியலுக்கு அனுப்பிய குறிப்பின்படி, இங்கு சுமார் 250 ஹெக்டேர் பரப்பில் தாழ்வான மேடுகள் உள்ளன. நீண்ட காலம் ஆற்று வண்டல் மண்ணுக்குள் புதைந்திருந்த இத்தளம், 1970-களில் ஏற்பட்ட ஒரு திடீர் வெள்ளத்தால் வெளிப்பட்டது.

ழான்-ஃபிரான்சுவா ஜாரிஜ் (Jean-François Jarrige), கேத்தரின் ஜாரிஜ் தலைமையிலான பிரெஞ்சுத் தொல்லியல் குழு 1974 முதல் 1986 வரையும், பின்னர் 1990-களின் இறுதியிலும் இங்கே அகழாய்வு செய்தது. புதிய கற்காலம் முதல் செப்புக் காலம் (Chalcolithic) வழியாகக் கி.மு. மூன்றாம் ஆயிரமாண்டு வரை நீளும் ஒரு தொடர்ச்சியான வரலாற்றை, அவர்கள் ஏழு முக்கியக் காலகட்டங்களாகப் பிரித்தனர்.

மண்செங்கல் வீடுகளும் தானியக் களஞ்சியங்களும்

மெஹர்கரின் முதல் விவசாயிகள், கையால் வடிவமைத்த நீளமான மண்செங்கற்களைக் கொண்டு செவ்வக வடிவ வீடுகளைக் கட்டினர். பல வீடுகளில் நான்கு அல்லது ஆறு சிறிய அறைகள் இருந்தன. வீடுகளுக்கு இடையே ஒழுங்கான திறந்தவெளிகள் விடப்பட்டிருந்தன. மேற்கு ஆசியாவின் பல புதிய கற்காலக் கிராமங்களில் அறைகள் நெருக்கமாக ஒட்டிக் கட்டப்பட்டிருந்ததற்கு இது மாறுபட்டது என்று ஜாரிஜ் குறிப்பிடுகிறார். பிற்காலத்தில், சிறு சிறு அறைகளாகப் பிரிக்கப்பட்ட நீண்ட கட்டடங்கள் வரிசையாக எழுந்தன. இவை தானியக் களஞ்சியங்கள் என்று கருதப்படுகின்றன. இவ்வளவு சேமிப்பு என்றால், தேவைக்கு மேல் தானியம் விளைந்தது என்று பொருள்.

முதலில் பார்லி, பிறகு கோதுமை

மண்செங்கல் செய்யும்போது களிமண்ணுடன் தானியப் பதரைக் கலந்தனர். அந்தப் பதரின் தடங்கள் இன்றும் செங்கற்களில் பதிந்துள்ளன. 30 செங்கற்களில் இருந்த 5,956 தாவரத் தடங்களை ஆய்வு செய்தபோது, சுமார் 91 சதவீதம் ‘உமியற்ற ஆறு வரிசைப் பார்லி’ (naked six-row barley) என்று தெரிந்தது. ஐன்கார்ன், எம்மர் போன்ற கோதுமை வகைகள் மிகச் சிறிய அளவிலேயே இருந்தன. காட்டுப் பார்லி இன்றும் போலன் பகுதியில் வளர்வதால், பார்லி இங்கேயே பயிராக்கப்பட்டிருக்கலாம் என்பது சிலரின் கருத்து. ஆனால் காட்டுக் கோதுமை இப்பகுதியில் இயற்கையாக இல்லை; எனவே கோதுமை மேற்கிலிருந்து வந்திருக்க வேண்டும்.

இன்னொரு வியப்பு: பழைய உலகில் அறியப்பட்ட மிகப் பழைய பருத்தி இழைகள் மெஹர்கரில்தான் கிடைத்தன. புதிய கற்காலக் கல்லறை ஒன்றில் கிடைத்த செப்பு மணிக்குள், கனிமமாகி உறைந்த பருத்தி நூல்களை 2002-ல் பிரெஞ்சு ஆய்வாளர்கள் கண்டறிந்தனர். பின்னாளில் பருத்தியே பிரிட்டனின் தொழிற்புரட்சிக்கு உந்துசக்தியானது என்பதை நினைத்துப் பார்த்தால், இந்தக் கதையின் தொடக்கம் எவ்வளவு பழையது என்பது புரியும்.

திமில் கொண்ட நம் மாடுகளின் பூர்வீகம்

தொடக்கத்தில் மெஹர்கர் மக்கள் மான், காட்டு ஆடு, காட்டு மாடு ஆகியவற்றை வேட்டையாடினர்; சில வெள்ளாடுகளையும் வளர்த்தனர். காலப்போக்கில் வளர்ப்பு ஆடுகளும், குறிப்பாக மாடுகளும் முதன்மை பெற்றன. மெஹர்கர் மாடுகளின் எலும்புகள் காலப்போக்கில் சிறியதாகிக்கொண்டே வந்ததை விலங்கியல் தொல்லியலாளர் ரிச்சர்ட் மெடோ கண்டறிந்தார். மனிதக் கட்டுப்பாட்டில் இனப்பெருக்கம் செய்யப்படும் விலங்குகளில் காணப்படும் முக்கிய அடையாளம் இது. எலும்புகளும் சுடுமண் உருவங்களும் திமில் கொண்ட ‘ஜெபு’ (zebu, Bos indicus) மாட்டின் அம்சங்களைக் காட்டுகின்றன. 2010-ல் வெளியான மரபணு ஆய்வும், ஜெபு மாடுகள் தெற்காசியப் புதிய கற்காலத்தின் தனித்துவமான கொடை என்றும், பெரும்பாலும் சிந்துப் பகுதியில் பழக்கப்படுத்தப்பட்டவை என்றும் முடிவு செய்தது. நம் ஊர்களில் வண்டி இழுக்கும் காங்கேயம், உம்பளச்சேரி போன்ற திமில் மாடுகளின் வேர்கள், இவ்வளவு பழமையானவை.

கல்லறைகள், மணிகள், தொலைதூர வணிகம்

கைவிடப்பட்ட வீடுகளின் இடிபாடுகளுக்கு இடையே குழி தோண்டி இறந்தவர்களை அடக்கம் செய்தனர். சில கல்லறைகளில் கற்கருவிகள், அணிகலன்கள், ஏன் இளம் வெள்ளாட்டுக் குட்டிகளும் வைக்கப்பட்டிருந்தன. அணிகலன்களுக்கான பொருட்கள் வெகு தொலைவிலிருந்து வந்தவை: அரபிக் கடற்கரையின் கடல் சங்குகள், டர்க்காய்ஸ் (பச்சைநீலக் கல்), மாக்கல் (steatite), பெரும்பாலும் ஆப்கானிஸ்தானிலிருந்து வந்ததாகக் கருதப்படும் நீல நிற லாபிஸ் லசூலி. சிந்துச் சமவெளி நகரங்கள் தோன்றுவதற்குப் பல நூற்றாண்டுகள் முன்பே இந்த வணிக வலைப்பின்னல் இயங்கியது.

உலகின் முதல் பல் மருத்துவர்கள்?

மெஹர்கரின் மிகவும் வியப்பூட்டும் கண்டுபிடிப்பு பற்களிலிருந்து வந்தது. 2006-ல் Nature இதழில் அல்ஃப்ரெடோ கொப்பா (Alfredo Coppa) தலைமையிலான குழு, இங்குள்ள புதிய கற்காலக் கல்லறையில் ஒன்பது பேரின் 11 கடைவாய்ப் பற்களில் துளையிடப்பட்டிருப்பதைக் கண்டறிந்ததாகத் தெரிவித்தது. 1.3 முதல் 3.2 மி.மீ. அகலமுள்ள இந்தத் துளைகள், உயிரோடு இருந்தவர்களின் பற்களில் இடப்பட்டவை; துளையின் விளிம்புகள் தேய்ந்திருப்பது, அதன் பிறகும் அவர்கள் அந்தப் பற்களால் மென்று சாப்பிட்டதைக் காட்டுகிறது. நான்கு பற்களில் துளைக்கு அருகே சொத்தை இருந்ததால், இது வலி நிவாரணத்துக்கான சிகிச்சையாக இருந்திருக்கலாம்; ஆனால் நோக்கம் உறுதியாகத் தெரியவில்லை.

மணிகளில் துளையிடப் பயன்பட்ட சிக்கிமுக்கிக் கல் (flint) முனைகளைக் கொண்ட வில்-துரப்பணம் (bow drill) மூலம், ஒரு நிமிடத்துக்குள் இதே போன்ற துளையைப் பல்லில் இட முடியும் என்று ஆய்வாளர்கள் சோதனையில் காட்டினர். மணி செய்யும் கைவினைஞர்களின் நுட்பமே பல் மருத்துவமாக மாறியிருக்கலாம்! இந்தக் கல்லறைக்கு அவர்கள் கொடுத்த வயது 7,500–9,000 ஆண்டுகள்; இது பழைய காலக்கணிப்பை ஒட்டியது என்பதை அடுத்த பகுதியில் பார்க்கலாம்.

மெஹர்கர் எவ்வளவு பழையது? புதிய விவாதம்

பல பத்தாண்டுகளாக, மெஹர்கரில் வேளாண்மை சுமார் கி.மு. 7000-ல் தொடங்கியதாகக் கருதப்பட்டது; ஜாரிஜ் அதைக் கி.மு. எட்டாம் ஆயிரமாண்டுக்கே கொண்டு சென்றார். அந்தத் தேதிகள் பெரும்பாலும் கரித்துண்டுகளை (charcoal) வைத்துக் கணிக்கப்பட்டவை. பழைய மரக்கரி புதிய அடுக்குகளில் கலந்துவிடும் வாய்ப்பு உண்டு.

2025 ஏப்ரலில், பாரிஸ் சோர்போன் பல்கலைக்கழகத்தின் பெஞ்சமின் முட்டின் (Benjamin Mutin) தலைமையிலான குழு Scientific Reports இதழில் ஒரு புதிய ஆய்வை வெளியிட்டது. மட்பாண்டமில்லாக் கல்லறையின் ஒன்பது அடுக்குகளிலும் உள்ள 23 கல்லறைகளின் பல் எனாமலைக் கதிரியக்கக் கார்பன் முறையில் காலக்கணிப்பு செய்தனர். அதன்படி, அந்தக் கல்லறை சுமார் கி.மு. 5200–4900-ல் தொடங்கி, இரண்டு முதல் ஐந்து நூற்றாண்டுகள் மட்டுமே பயன்பாட்டில் இருந்தது. எனவே வேளாண்மை இப்பகுதிக்குத் தாமதமாக, ஈரான் அல்லது மத்திய ஆசியாவிலிருந்து பரவி வந்தது என்பது அவர்களின் வாதம்.

எல்லோரும் இதை ஏற்கவில்லை. Nature India இதழிடம் பேசிய காந்திநகர் ஐஐடி தொல்லியலாளர் வி. என். பிரபாகர், பழைய கரித் தேதிகள் காலாவதியானவை என்பதை ஒப்புக்கொண்டாலும், எல்லா அடுக்குகளிலிருந்தும் கருகிய தானியங்களை நேரடியாக AMS முறையில் காலக்கணிப்பு செய்ய வேண்டும் என்றார்; பலுசிஸ்தானிலும் சிந்துச் சமவெளியிலும் உள்ள பிற தளங்கள் இன்னும் முறையாக அகழாய்வு செய்யப்படவில்லை என்பதையும் சுட்டிக்காட்டினார். சுருக்கமாக: மெஹர்கர் விவசாயக் கிராமம் குறைந்தது சுமார் 7,000 ஆண்டுகள் பழமையானது; 9,000 ஆண்டுகள் என்ற பழைய கணிப்பு இப்போது கடும் கேள்விக்குள்ளாகியுள்ளது.

சிந்துச் சமவெளி நாகரிகத்தின் வாசலில்

பிற்காலங்களில் மெஹர்கர் மக்கள் வண்ணம் தீட்டிய மட்பாண்டங்கள், செப்புப் பொருட்கள், குயவர் சக்கரம், முத்திரைகள், சுடுமண் உருவங்கள் ஆகியவற்றைப் பயன்படுத்தினர். அருகிலுள்ள நௌஷாரோ (Nausharo) தளம், கி.மு. மூன்றாம் ஆயிரமாண்டில் இப்பகுதி ஹரப்பா நாகரிகத்துக்குள் நுழைந்ததைக் காட்டுகிறது. பெரும் சிந்து நகரங்கள் உருவான காலத்தில் மெஹர்கர் கைவிடப்பட்டது. அதன் மண்செங்கல் கட்டடக்கலை, மணி செய்யும் நுட்பம், பயிர்கள், மாடுகள் ஆகியவை ஹரப்பா, மொஹஞ்சதாரோவுக்கு நேரடி முன்னோடிகள்.

மெஹர்கருக்கு அப்பால்: இந்தியாவின் பல புதிய கற்காலங்கள்

வேளாண்மை ஒரே மையத்திலிருந்து பரவவில்லை. ஒவ்வொரு பகுதிக்கும் தனிப் பயிர்கள், தனிக் காலம்:

  • காஷ்மீர்: ஸ்ரீநகர் அருகே உள்ள புர்சஹோமில் குழி வீடுகளும் எலும்புக் கருவிகளும்; குஃப்க்ராலில் மட்பாண்டமில்லாத் தொடக்கக் கட்டம். கோதுமை, பார்லி, பருப்பு, பட்டாணி சாகுபடியும் ஆடு வளர்ப்பும் – பெரும்பாலும் கி.மு. மூன்றாம் ஆயிரமாண்டு முதல்.
  • விந்தியமும் பேலன் பள்ளத்தாக்கும்: அலகாபாத் பல்கலைக்கழகத்தின் ஜி. ஆர். சர்மா தலைமையில் சோபனி மாண்டோ, கோல்டிஹ்வா, மகாகரா ஆகிய இடங்களில் நடந்த அகழாய்வுகள், வேட்டைச் சமூகங்களிலிருந்து நிலையான கிராமங்களுக்கான மாற்றத்தைக் காட்டின. கோல்டிஹ்வாவில் மட்பாண்டத்தில் கலந்த நெல் உமிக்குக் கி.மு. ஏழாம் ஆயிரமாண்டு வரையிலான தேதிகள் கிடைத்தன; ஆனால் அவை பழைய அடுக்குக் கரியிலிருந்து வந்திருக்கலாம் என்பதால் பரவலாகச் சந்தேகிக்கப்படுகின்றன. மகாகராவில் குளம்புத் தடங்களுடன் கூடிய மாட்டுத் தொழுவம் கண்டறியப்பட்டது.
  • கங்கைச் சமவெளி: உத்தரப் பிரதேசத்தின் லஹுராதேவாவில் கிடைத்த நெல்லுக்கு சுமார் கி.மு. 6400 என்று AMS தேதி கிடைத்தது. ஆனால் அந்த நெல்மணிகள் காட்டு நெல்லை ஒத்திருப்பதால், அது காட்டு நெல்லைப் பயன்படுத்திய அல்லது பயிரிட்ட தொடக்கக் கட்டமாக இருக்கலாம் என்றும், முழுமையாகப் பழக்கப்பட்ட நெல் வட இந்தியாவில் சுமார் கி.மு. 2000–1800-ல்தான் உறுதியாகிறது என்றும் டோரியன் ஃபுல்லர் போன்றோர் வாதிடுகின்றனர். பீகாரின் சிராந்த் எலும்பு, மான் கொம்புக் கருவிகளுக்குப் பெயர் பெற்றது.
  • வடகிழக்கு: அஸ்ஸாமின் வடக்கு கச்சார் மலையில் உள்ள தாவோஜாலி ஹாடிங்கில் தோள்பட்டை வடிவக் கற்கோடரிகளும், கயிற்றுத் தடம் பதித்த மட்பாண்டங்களும் கிடைத்தன. இவை தென் சீனா, தென்கிழக்கு ஆசியாவுடனான தொடர்புகளைக் காட்டுகின்றன; இதன் காலம் இன்னும் உறுதியாகவில்லை.
  • தென் தக்காணம்: கர்நாடகம், ஆந்திரத்தில் உத்னூர், புதிஹால், சங்கனகல்லு போன்ற இடங்களில், மாட்டுச் சாணத்தைப் பெருமளவில் எரித்ததால் உருவான ‘சாம்பல் மேடுகள்’ உள்ளன. இவற்றில் பல சுமார் கி.மு. 2500–1700 காலத்தவை. இந்த மக்கள் பாசிப்பயறு, கொள்ளு, சில சிறுதானியங்கள் போன்ற உள்நாட்டுப் பயிர்களைப் பயிரிட்டனர்; கோதுமையும் பார்லியும் பின்னர் வடமேற்கிலிருந்து வந்தன.

தமிழ்நாட்டின் முதல் விவசாயிகள்: பையம்பள்ளி

தென் தக்காணத்தின் இந்தப் புதிய கற்காலப் பண்பாடு, சுமார் கி.மு. 2000 அளவில் கர்நாடகத்திலிருந்து வட தமிழ்நாட்டுக்குப் பரவியதாகக் கருதப்படுகிறது. இதற்கு மிக முக்கியச் சான்று, திருப்பத்தூர் மாவட்டத்தில் (முன்னாள் வட ஆற்காடு; வேலூர் பகுதி) உள்ள பையம்பள்ளி. 1964–65, 1967–68 ஆண்டுகளில் எஸ். ஆர். ராவ் தலைமையில் இந்தியத் தொல்லியல் துறை இங்கே அகழாய்வு செய்தது.

மலைச்சரிவின் படிக்கட்டுகளில், தரையில் குழி தோண்டி, கற்பலகை அல்லது இடித்த மண் தரை அமைத்து, ஓரங்களில் கம்பங்கள் நட்டுக் கூரை வேய்ந்த குழி வீடுகளில் மக்கள் வாழ்ந்தனர். மெருகேற்றிய கற்கோடரிகள், எலும்புக் கருவிகள், சிறிய கற்பட்டைகள், கையால் செய்த சாம்பல் நிற மட்பாண்டங்கள் கிடைத்தன. தமிழ்நாட்டுப் புதிய கற்கால மக்கள் மாடு, ஆடு, பன்றி வளர்த்ததுடன் புள்ளிமான் போன்ற விலங்குகளையும் வேட்டையாடினர். கதிரியக்கக் கார்பன் தேதிகள் இந்தப் புதிய கற்காலக் கட்டத்தைக் கி.மு. இரண்டாம் ஆயிரமாண்டில் வைக்கின்றன (கி.மு. 1725 ± 110, கி.மு. 1390 ± 200 போன்றவை). அதன் பிறகு இரும்புக் காலப் பெருங்கற்காலப் பண்பாட்டுடன் கலந்த ஒரு கட்டம் தொடர்கிறது.

மிக முக்கியமாக, இங்கே கருகிய கொள்ளு, பாசிப்பயறு தானியங்கள் கிடைத்தன. அதாவது, இன்று நம் சமையலறையில் கொள்ளு ரசமாக மணக்கும் அதே பயறு, சுமார் 3,500 ஆண்டுகளுக்கு முன்பே தமிழ் மண்ணில் விளைந்தது! முன்னாள் தருமபுரி மாவட்டத்தின் (இன்றைய கிருஷ்ணகிரி பகுதி) தொகரப்பள்ளி, தைலமலை போன்ற இடங்களிலும் புதிய கற்காலக் குடியிருப்புகள் உள்ளன; கப்பலவாடி, பர்கூர் ஆகிய இடங்களில் கற்கோடரி செய்யும் ‘தொழிற்கூடங்களை’ 19-ம் நூற்றாண்டிலேயே ராபர்ட் புரூஸ் ஃபூட் கண்டறிந்தார். தமிழ்நாட்டின் வரலாற்றுக்கு முந்தைய காலம் பற்றி மேலும் அறிய எங்கள் தமிழர் வரலாறு தொடரின் முதல் பகுதியைப் படிக்கலாம்.

ஏன் இது இன்றும் முக்கியம்?

உணவு உபரி, பெருகிய மக்கள்தொகை, கைவினைத் திறன், தொலைதூர வணிகம், இறுதியில் நகரங்களும் அரசுகளும் – இவை அனைத்துக்கும் அடித்தளம் வேளாண்மைதான். வடமேற்கில் பார்லி, கோதுமை; கங்கைச் சமவெளியில் நெல்; தெற்கில் சிறுதானியங்களும் கொள்ளும் பாசிப்பயறும்; எங்கும் திமில் மாடுகள் – இன்றைய இந்திய உணவுப் பழக்கத்தின் வேர்கள் இந்தப் புதிய கற்காலச் சமூகங்களில் உள்ளன. தேதிகள் பற்றிய விவாதங்கள், இந்த வரலாறு இன்னும் எழுதப்பட்டுக்கொண்டிருக்கிறது என்பதையே காட்டுகின்றன.

அடுத்த பகுதி

இந்தத் தொடரின் மூன்றாம் பகுதியில், ஹரப்பா (சிந்துச் சமவெளி) நாகரிகத்தைப் பார்க்கலாம்: ஹரப்பா, மொஹஞ்சதாரோ, தோலவீரா, ராகிகடி போன்ற திட்டமிட்ட நகரங்கள், அவற்றின் வடிகால் அமைப்பு, முத்திரைகள், இன்னும் படிக்கப்படாத எழுத்துகள், மெசொப்பொத்தேமியா வரை நீண்ட வணிகம் – விரைவில்.

மூலங்கள்