இது, 1914 ஜூலை நெருக்கடி முதல் 1945-க்குப் பிந்தைய உலகம் வரை இரண்டு உலகப் போர்களின் கதையைச் சொல்லும் எங்கள் 'உலகப் போர்கள்' தொடரின் இரண்டாம் பகுதி. இந்தத் தொடர் ஒவ்வொரு திங்கள், புதன், வெள்ளிக்கிழமையும் வெளிவரும்.
ஒரு கார் ஓட்டுநர் தவறான தெருவில் திரும்புகிறார். வண்டியைப் பின்னோக்கி எடுக்க நிறுத்துகிறார். அந்த நொடியில், சில அடி தூரத்தில் நின்ற 19 வயது இளைஞன் துப்பாக்கியை உயர்த்துகிறான். இரண்டு குண்டுகள். ஐந்தரை வாரங்களுக்குப் பிறகு ஐரோப்பாவின் பெரும் வல்லரசுகள் அனைத்தும் போரில் இருந்தன; பிரிட்டன் போர் அறிவித்த அந்த நிமிடமே, கேட்கப்படாமலேயே இந்தியாவும் போருக்குள் சென்றது.
முதல் பகுதியில், நாற்பது ஆண்டுகளில் ஐரோப்பா எப்படி மும்முனைக் கூட்டணி, மும்முனை நட்புறவு என்ற இரண்டு ஆயுதம் தாங்கிய அணிகளாகப் பிரிந்தது என்று பார்த்தோம். அந்தப் பதற்றம் போராக மாறிய 1914 கோடைக்காலத்தின் கதையே இந்தப் பகுதி.
1914 ஜூன் 28: சரயேவோவில் இரண்டு குண்டுகள்
ஆஸ்திரியா-ஹங்கேரியின் வயதான பேரரசர் ஃபிரான்ஸ் ஜோசப்பின் வாரிசு, இளவரசர் ஃபிரான்ஸ் ஃபெர்டினாண்ட் (Archduke Franz Ferdinand). ராணுவ ஒத்திகைகளைப் பார்வையிட்ட பிறகு, அவரும் மனைவி சோஃபியும் (Sophie, Duchess of Hohenberg) போஸ்னியாவின் தலைநகர் சரயேவோவுக்கு (Sarajevo) வந்தனர். 1908-இல்தான் ஆஸ்திரியா-ஹங்கேரி போஸ்னியாவைத் தன்னுடன் இணைத்திருந்தது. அதை அண்டை நாடான செர்பியாவும், போஸ்னியாவில் வாழ்ந்த பல செர்பியர்களும் கடுமையாக எதிர்த்தனர். அந்த நாள், ஜூன் 28, செர்பியர்களுக்கு உணர்வுபூர்வமான 'விடோவ்டான்' (Vidovdan) நினைவு நாளும் கூட.
ஆற்றங்கரைச் சாலையில், 'இளம் போஸ்னியா' (Young Bosnia) இயக்கத்தைச் சேர்ந்த இளைஞர்கள் சிலர் காத்திருந்தனர் (ஆறு அல்லது ஏழு பேர் என்று கணக்குகள் சொல்கின்றன). பிரிட்டானிக்கா கலைக்களஞ்சியத்தின்படி, செர்பிய ராணுவ உளவுத்துறைத் தலைவர் கர்னல் டிராகுடின் டிமிட்ரியேவிச் ('ஏபிஸ்') தலைமையிலான 'கருங்கை' (Black Hand) என்ற ரகசிய அமைப்பு அவர்களுக்குப் பயிற்சியும் ஆயுதங்களும் வழங்கியது. செர்பிய அரசுக்கு இது எந்த அளவுக்குத் தெரியும் என்பது இன்றும் விவாதத்தில் உள்ளது; பிரதமர் நிகோலா பாஷிச்சுக்கு அதிகபட்சம் ஒரு தெளிவற்ற எச்சரிக்கை மட்டுமே கிடைத்திருக்கலாம் என்பதே பல வரலாற்றாசிரியர்களின் கருத்து.
காலையில் நெடெல்கோ சாப்ரினோவிச் வீசிய வெடிகுண்டு இளவரசரின் காரில் பட்டுத் தெறித்து, பின்னால் வந்த வண்டியின் அடியில் வெடித்தது; சில அதிகாரிகள் காயமடைந்தனர். நகர மண்டப வரவேற்புக்குப் பிறகு, காயமடைந்தவர்களை மருத்துவமனையில் பார்க்க இளவரசர் முடிவு செய்தார். ஆனால் பாதை மாற்றம் ஓட்டுநருக்குச் சரியாகச் சொல்லப்படவில்லை. லத்தீன் பாலத்தின் (Latin Bridge) அருகே கார் ஒரு சிறு தெருவுக்குள் திரும்பி, நின்று, பின்னோக்கி நகரத் தொடங்கியது. அங்கே நின்றிருந்தான் கவ்ரிலோ பிரின்சிப் (Gavrilo Princip). அவன் சுட்ட இரண்டு குண்டுகளில் சோஃபியும் ஃபிரான்ஸ் ஃபெர்டினாண்டும் ஒரு மணி நேரத்துக்குள் உயிரிழந்தனர்.
செய்தி தந்தி வழியாகப் பரவியது. பிரிட்டிஷ் அரசின் வெளியுறவுத் துறை ஆவணங்களை (The National Archives) அடிப்படையாகக் கொண்ட 'History of Government' வலைப்பதிவின்படி, அன்று ஞாயிற்றுக்கிழமை மாலை சுமார் 4 மணிக்கு சரயேவோவில் இருந்த பிரிட்டிஷ் தூதரகத்திலிருந்து லண்டனுக்கு ஒரு சிறு தந்தி வந்தது: வாரிசும் அவர் மனைவியும் கொல்லப்பட்டனர் என்று. ஆனால் இந்தக் கொலை பால்கன் பகுதிக்கு அப்பால் பெரிய விளைவுகளை ஏற்படுத்தும் என்று அப்போது பெரும்பாலோர் நினைக்கவில்லை.
பிரின்சிப் அங்கேயே கைது செய்யப்பட்டான். 20 வயதுக்குக் குறைவானவன் என்பதால் அன்றைய ஆஸ்திரியச் சட்டப்படி அவனுக்கு மரண தண்டனை விதிக்க முடியவில்லை; 20 ஆண்டுச் சிறைத் தண்டனை பெற்ற அவன், 1918 ஏப்ரலில் தெரசியன்ஸ்டாட் (இன்றைய செக் குடியரசின் டெரெசின்) சிறையில் காசநோயால் இறந்தான்.
ஜெர்மனியின் 'வெற்றுக் காசோலை'
வியன்னாவில் வெளியுறவு அமைச்சர் பெர்க்டோல்ட் (Berchtold), ராணுவத் தளபதி கான்ராட் (Conrad von Hötzendorf) இருவரும் செர்பியாவை நசுக்க இதுவே சரியான வாய்ப்பு என்று கருதினர். ஆனால் செர்பியாவைத் தாக்கினால் அதன் காவலனாகக் கருதப்பட்ட ரஷ்யா களமிறங்கக்கூடும். அதனால் முதலில் நட்பு நாடான ஜெர்மனியின் ஆதரவைக் கேட்டனர். ஹங்கேரியப் பிரதமர் இஸ்த்வான் டிசா (István Tisza) தொடக்கத்தில் போரை எதிர்த்தார்; ஜூலை நடுப்பகுதிக்குள் அவரும் ஒப்புக்கொண்டார்.
ஜூலை 5 அன்று, கெய்சர் வில்ஹெல்ம் ஆஸ்திரியத் தூதரிடம் ஜெர்மனியின் முழு ஆதரவை உறுதியளித்தார்; மறுநாள் ஜெர்மன் அதிபர் பெத்மன் ஹோல்வெக் (Bethmann Hollweg) அதை உறுதிப்படுத்தினார். ரஷ்யா தலையிட்டாலும் ஆஸ்திரியா எந்த நடவடிக்கை எடுத்தாலும் துணை நிற்போம் என்ற அந்த வாக்குறுதியை வரலாற்றாசிரியர்கள் 'வெற்றுக் காசோலை' (blank cheque) என்கின்றனர் - தொகை எழுதப்படாமல் கையெழுத்திட்டுக் கொடுத்த காசோலை போல. போர் பால்கன் பகுதியோடு நின்றுவிடும் என்று ஜெர்மன் தலைவர்கள் நம்பினர்; ஆனால் பெரும் போர் வரும் அபாயத்தையும் ஏற்கத் தயாராக இருந்தனர்.
இறுதி எச்சரிக்கை: ஜூலை 23-28
ஜூலை 23 மாலை 6 மணிக்கு, ஆஸ்திரியா-ஹங்கேரி செர்பியாவுக்கு 48 மணி நேரக் கெடுவுடன் ஒரு இறுதி எச்சரிக்கையை (ultimatum) அனுப்பியது. பிரெஞ்சு அதிபர் ரேமண்ட் பொங்கரே (Raymond Poincaré) ரஷ்யப் பயணத்தை முடித்துக் கடலில் திரும்பிக்கொண்டிருந்த நேரத்தைத் தேர்ந்தெடுத்தது தற்செயல் அல்ல; பிரான்ஸும் ரஷ்யாவும் உடனே கலந்து பேச முடியாமல் போகும் என்பதே கணக்கு. செர்பியாவில் ஆஸ்திரிய எதிர்ப்புப் பிரசாரத்தை ஒடுக்குதல், குறிப்பிட்ட அதிகாரிகளை நீக்குதல், செர்பிய மண்ணில் நடக்கும் விசாரணையில் ஆஸ்திரிய அதிகாரிகளையும் சேர்த்தல் எனக் கோரிக்கைகள் நீண்டன. அது நிராகரிக்கப்படவே எழுதப்பட்டது என்பதில் பெரும்பாலான வரலாற்றாசிரியர்கள் உடன்படுகின்றனர்.
ஜூலை 25 அன்று செர்பியா அளித்த பதில் பலரை வியக்க வைத்தது: விசாரணையில் ஆஸ்திரிய அதிகாரிகள் பங்கேற்பதைத் தவிர ஏறக்குறைய எல்லாக் கோரிக்கைகளையும் ஏற்றது. ஆனாலும் வியன்னா உறவை முறித்தது. பிரிட்டிஷ் வெளியுறவு அமைச்சர் எட்வர்ட் கிரே (Sir Edward Grey) முன்வைத்த சமரச மாநாட்டு யோசனையை பெர்லினும் வியன்னாவும் புறக்கணித்தன. ஜூலை 28 அன்று ஆஸ்திரியா-ஹங்கேரி செர்பியா மீது போர் அறிவித்தது; மறுநாள் பெல்கிரேடு மீது பீரங்கிக் குண்டுகள் விழுந்தன. அதன் பிறகுதான் பெத்மன் ஹோல்வெக் வியன்னாவைச் சற்றுக் கட்டுப்படுத்த முயன்றார்; பெல்கிரேடைக் கைப்பற்றிவிட்டு அங்கேயே நின்று பேச்சுவார்த்தை நடத்தலாம் ('Halt in Belgrade') என்று கெய்சரும் யோசனை சொன்னார். ஆனால் அதற்குள் படைகள் நகரத் தொடங்கியிருந்தன.
படைதிரட்டல்: ரயில் அட்டவணைகளின் பிடி
படைதிரட்டல் (mobilisation) என்றால், ஓய்வில் இருக்கும் லட்சக்கணக்கான வீரர்களை அழைத்து, ரயில்களில் எல்லைக்குக் கொண்டு செல்வது. இதற்கு வாரங்கள் ஆகும்; முதலில் திரட்டுபவருக்கே முதல் அடி என்று எல்லா ராணுவத் தலைமைகளும் நம்பின.
நாட்டின் பரப்பு பெரியது என்பதால் ரஷ்யாவுக்குப் படைதிரட்ட அதிக நாள் ஆகும். அதனால் ஜார் இரண்டாம் நிக்கோலஸ் தயக்கத்துக்குப் பிறகு ஜூலை 30 அன்று முழுப் படைதிரட்டலுக்கு உத்தரவிட்டார். ஜெர்மனியின் ஒரே போர்த் திட்டம் (ஷ்லீஃபன் திட்டம்) முதலில் பெல்ஜியம் வழியாகப் பிரான்ஸைச் சில வாரங்களில் வீழ்த்தி, பிறகு ரஷ்யாவை நோக்கித் திரும்புவது. அந்தத் திட்டத்தில் படைதிரட்டலும் தாக்குதலும் பிரிக்க முடியாதவை. அதன் பிறகு நிகழ்வுகள் வேகமாக நகர்ந்தன:
- ஆகஸ்ட் 1: ஜெர்மனி ரஷ்யா மீது போர் அறிவித்தது; பிரான்ஸும் ஜெர்மனியும் படைதிரட்டின.
- ஆகஸ்ட் 2: ஜெர்மனி லக்சம்பர்க்கில் நுழைந்து, பெல்ஜியம் வழியாகச் செல்ல அனுமதி கோரியது.
- ஆகஸ்ட் 3: ஜெர்மனி பிரான்ஸ் மீது போர் அறிவித்தது. மும்முனைக் கூட்டணியில் இருந்தும் இத்தாலி நடுநிலை அறிவித்தது.
ஜெர்மன் தளபதி மோல்ட்கே (Helmuth von Moltke) பிற்காலத்தில் எழுதிய குறிப்பின்படி, ஆகஸ்ட் 1 அன்று 'கிழக்கே ரஷ்யாவை நோக்கி மட்டும் படையை அனுப்ப முடியுமா?' என்று கெய்சர் கேட்டபோது, அது சாத்தியமில்லை, முழுத் திட்டமும் குழம்பிவிடும் என்று மோல்ட்கே மறுத்தார். ஒரே திட்டத்தை மட்டும் வைத்திருந்ததன் விலை அது.
பெல்ஜியமும் பிரிட்டனின் முடிவும்: ஆகஸ்ட் 4
பிரான்ஸுக்காகவோ ரஷ்யாவுக்காகவோ போரிட பிரிட்டன் ஒப்பந்தப்படி கட்டுப்பட்டிருக்கவில்லை; பிரதமர் அஸ்க்வித்தின் அமைச்சரவையும் பிளவுபட்டிருந்தது. ஆனால் 1839 லண்டன் ஒப்பந்தத்தின்படி பிரிட்டன் உள்ளிட்ட வல்லரசுகள் உத்தரவாதம் அளித்திருந்த பெல்ஜியத்தின் நடுநிலையை ஜெர்மனி மீறியது நிலையை மாற்றியது. பெல்ஜியம் ஜெர்மனியின் கோரிக்கையை நிராகரித்தது; ஆகஸ்ட் 4 காலை ஜெர்மன் படைகள் எல்லையைக் கடந்தன.
இம்பீரியல் போர் அருங்காட்சியகத்தின் (IWM) காலவரிசைப்படி, அன்று மதியம் 2 மணிக்கு பிரிட்டன் ஜெர்மனிக்கு இறுதி எச்சரிக்கை அனுப்பியது; இரவு 11 மணி (லண்டன் நேரம்) வரை பதில் வரவில்லை. 1914 ஆகஸ்ட் 4 இரவு 11 மணிக்கு பிரிட்டன் போரில் இறங்கியது. பெர்லினில் இருந்த பிரிட்டிஷ் தூதர் கோஷனின் அறிக்கைப்படி, ஒரு 'காகிதத் துண்டுக்காக' (scrap of paper) பிரிட்டன் போருக்கு வருகிறதா என்று பெத்மன் ஹோல்வெக் கேட்டார். பெல்ஜியம் ஒரு தார்மீகக் காரணம்; ஆனால் பிரான்ஸ் வீழ்ந்தால் ஆங்கிலக் கால்வாய்க் கரையில் பகை வல்லரசு அமர்ந்துவிடும் என்ற பாதுகாப்பு அச்சமும் பிரிட்டனின் முடிவில் இருந்தது என்கிறது IWM. அந்த மாலையில் வெளியுறவு அலுவலக ஜன்னலிலிருந்து தெரு விளக்குகள் ஏற்றப்படுவதைப் பார்த்தபோது, "ஐரோப்பா முழுவதும் விளக்குகள் அணைந்துகொண்டிருக்கின்றன; நம் வாழ்நாளில் அவை மீண்டும் ஏற்றப்படுவதைக் காண மாட்டோம்" என்று தான் சொன்னதாகக் கிரே பின்னர் தன் நினைவுக் குறிப்புகளில் எழுதினார்.
இந்தியாவும் தமிழகமும்: கேட்கப்படாமலேயே போரில்
மன்னர் ஐந்தாம் ஜார்ஜ் போர் அறிவித்தபோது அது முழுப் பேரரசுக்குமான அறிவிப்பு. எந்த இந்திய அமைப்பிடமும் கருத்துக் கேட்கப்படவில்லை; வைஸ்ராய் ஹார்டிஞ்ச் பிரபுவின் அரசு அதை அப்படியே நடைமுறைப்படுத்தியது. ஐரோப்பியச் செய்திகள் ராய்ட்டர் போன்ற செய்தி நிறுவனங்களின் தந்திகள் வழியாகவே சென்னை உள்ளிட்ட இந்திய நகரங்களின் செய்தித்தாள்களுக்கு வந்தன. சமஸ்தான மன்னர்கள் படைகளையும் பணத்தையும் வழங்க முன்வந்தனர்; பெரும்பாலான தேசியத் தலைவர்கள், போருக்குப் பிறகு சுயாட்சி கிடைக்கும் என்ற நம்பிக்கையில், பிரிட்டனை ஆதரித்தனர். சில வாரங்களுக்குள் இந்தியப் படைப்பிரிவுகள் பம்பாயிலிருந்தும் கராச்சியிலிருந்தும் கப்பலேறின (ஐந்தாம் பகுதி).
அன்று பிரெஞ்சுப் பகுதியாக இருந்த புதுச்சேரியும், பிரான்ஸின் போர் காரணமாக இந்தப் போருக்குள் வந்தது. போர் நம் கடற்கரைக்கே வர அதிக நாள் ஆகவில்லை: 1914 செப்டம்பரில் ஜெர்மன் போர்க்கப்பல் எம்டன் சென்னை மீது குண்டு வீசியது. அந்தக் கதை நான்காம் பகுதியில். பேரரசின் பரந்த பின்னணிக்கு எங்கள் பிரிட்டிஷ் பேரரசின் எழுச்சியும் வீழ்ச்சியும் கட்டுரையைப் பார்க்கலாம்.
கட்டுக்கதையும் சான்றும்: போருக்கு யார் பொறுப்பு?
- 'சாண்ட்விச்' கதை: பிரின்சிப் முயற்சியைக் கைவிட்டு ஒரு கடையில் சாண்ட்விச் வாங்கிக்கொண்டிருந்தபோது கார் அவன் முன் வந்து நின்றது என்ற கதை பரவலாகச் சொல்லப்படுகிறது. அவன் அந்தக் கடையின் அருகே நின்றது உண்மை; ஆனால் சாண்ட்விச்சுக்கு அக்காலச் சான்று எதுவும் இல்லை. இது மிகப் பிற்காலத்தில் உருவான கதை.
- ஆரவாரக் கூட்டங்கள்: பெர்லின், பாரிஸ், லண்டன் தெருக்களில் போரை வரவேற்று மக்கள் ஆரவாரம் செய்த புகைப்படங்கள் உண்மையானவை. ஆனால் நாட்குறிப்புகள், உள்ளூர் ஆவணங்களை ஆராய்ந்த ஆய்வாளர்கள், குறிப்பாகக் கிராமப்புறங்களில், அச்சமும் கவலையும் கலந்த மனநிலையே அதிகம் இருந்தது என்கின்றனர்.
- 'ரயில் அட்டவணைப் போர்': ரயில் அட்டவணைகளே தலைவர்களைப் போருக்குள் இழுத்தன என்று வரலாற்றாசிரியர் ஏ.ஜே.பி. டெய்லர் (A. J. P. Taylor) வாதிட்டார். ஆனால் படைதிரட்ட முடிவு செய்தது அரசுகள்தான்; திட்டங்கள் மனிதர்களின் தேர்வுகள் என்பதே இன்றைய பெரும்பான்மைக் கருத்து.
- போர்க்குற்றம்: 1919 வெர்சாய் ஒப்பந்தத்தின் 231-ஆவது பிரிவு ஜெர்மனியையும் அதன் கூட்டாளிகளையும் குற்றம் சாட்டியது. 1961-இல் ஜெர்மன் வரலாற்றாசிரியர் ஃபிரிட்ஸ் ஃபிஷர் (Fritz Fischer), ஐரோப்பிய ஆதிக்கத்துக்காக ஜெர்மன் தலைவர்களே இந்த நெருக்கடியை வேண்டுமென்றே பயன்படுத்தினர் என்று வாதிட்டார். 2012-இல் கிறிஸ்டோபர் கிளார்க் (Christopher Clark) தன் 'தி ஸ்லீப்வாக்கர்ஸ்' (The Sleepwalkers, 'தூக்கத்தில் நடந்தவர்கள்') நூலில், பெல்கிரேடு, பீட்டர்ஸ்பர்க், பாரிஸ் உள்ளிட்ட எல்லாத் தலைநகரங்களுக்கும் பொறுப்பைப் பகிர்ந்தளித்தார். பெர்லினும் வியன்னாவுமே பெரும் பொறுப்பு என்கிறார் அன்னிகா மொம்பாவர் (Annika Mombauer); ரஷ்யாவின் முன்கூட்டிய படைதிரட்டலை வலியுறுத்துகிறார் ஷான் மெக்மீக்கின். ஒருமித்த முடிவு இல்லை; ஆனால் ஒரே நாட்டைக் குற்றம் சாட்டுபவர்கள் இன்று குறைவு, 'வெற்றுக் காசோலையும்' இறுதி எச்சரிக்கையும் தீர்க்கமான படிகள் என்பதை மறுப்பவர்களும் குறைவு.
முதல் உலகப் போரின் முழுக் கதையையும் ஒரே கட்டுரையில் அறிய எங்கள் முதல் உலகப் போர்: காரணங்கள், அகழிப் போர், போர் நிறுத்தம் கட்டுரையைப் படிக்கலாம்.
ஒரே பார்வையில்
| காலம் | 1914 ஜூன் 28 - ஆகஸ்ட் 4 (சுமார் 37 நாட்கள்) |
| இடங்கள் | சரயேவோ (போஸ்னியா-ஹெர்சகோவினா), வியன்னா, பெர்லின், பெல்கிரேடு, பீட்டர்ஸ்பர்க், பாரிஸ், பிரஸ்ஸல்ஸ், லண்டன் |
| தூண்டுதல் | ஃபிரான்ஸ் ஃபெர்டினாண்ட், சோஃபி படுகொலை (கவ்ரிலோ பிரின்சிப்) |
| முக்கியப் படிகள் | வெற்றுக் காசோலை ஜூலை 5-6; இறுதி எச்சரிக்கை ஜூலை 23; செர்பியா மீது போர் ஜூலை 28; ரஷ்யப் படைதிரட்டல் ஜூலை 30; ஜெர்மனி - ரஷ்யா மீது ஆக. 1, பிரான்ஸ் மீது ஆக. 3; பெல்ஜியம் படையெடுப்பு, பிரிட்டன் போர் அறிவிப்பு ஆக. 4 |
| முக்கியத் தலைவர்கள் | ஃபிரான்ஸ் ஜோசப், பெர்க்டோல்ட்; கெய்சர் வில்ஹெல்ம், பெத்மன் ஹோல்வெக்; ஜார் இரண்டாம் நிக்கோலஸ்; பொங்கரே; பாஷிச்; அஸ்க்வித், கிரே |
| நடுநிலை | இத்தாலி (1915 வரை) |
| இந்தியா | 1914 ஆகஸ்ட் 4 இரவு 11 மணி முதல் தானாகவே போரில் |
அடுத்த பகுதி
பகுதி 3: 1914: ஷ்லீஃபன் திட்டம், மார்ன் போர், கடலை நோக்கிய ஓட்டம். பெல்ஜியம் வழியாகப் பாரிஸை நோக்கி விரைந்த ஜெர்மன் படைகளை மார்ன் ஆற்றங்கரையில் பிரெஞ்சு, பிரிட்டிஷ் படைகள் எப்படித் தடுத்தன, மேற்கு முனையின் அகழிகள் எப்படிப் பிறந்தன என்பதை அடுத்த பகுதியில் பார்ப்போம்.
மூலங்கள்
- The outbreak of the First World War in 1914, Imperial War Museums
- 4 August 1914: factsheet and timeline (PDF), Imperial War Museums
- Gavrilo Princip, Encyclopaedia Britannica
- The July Crisis: a chronology, Annika Mombauer, OpenLearn (The Open University)
- 'The lamps are going out': tweeting the July Crisis, History of Government blog, UK Government
- 1914: To arms, National Army Museum
- The Commonwealth and the First World War, National Army Museum
- Clark, C. (2012), The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914; Fischer, F. (1961), Griff nach der Weltmacht; Mombauer, A. (2002), The Origins of the First World War: Controversies and Consensus